Η Κυρά Σαρακοστή επιστρέφει: Οι συμβολισμοί από τον Πόντο έως τη Χίο – Πλήρης οδηγός για το έθιμο της νηστείας και το πως θα φτιάξετε τη δική σας

Το έθιμο της Κυράς Σαρακοστής αποτελεί μία από τις πιο όμορφες και διδακτικές παραδόσεις του λαού μας, που λειτουργεί ως ένα πρωτότυπο, χειροποίητο ημερολόγιο. Αν και για κάποιες δεκαετίες είχε ατονήσει, σήμερα επανέρχεται δυναμικά στις σχολικές αίθουσες και στα σπίτια, βοηθώντας τους μικρούς μας φίλους να κατανοήσουν τη διαδρομή από την Καθαρά Δευτέρα έως την Ανάσταση.

Τι συμβολίζει η Κυρά Σαρακοστή και γιατί έχει 7 πόδια;

Η μορφή της Κυράς Σαρακοστής δεν είναι τυχαία, καθώς κάθε στοιχείο πάνω της κρύβει έναν βαθύ θρησκευτικό και λαογραφικό συμβολισμό. Απεικονίζεται πάντα ως μια γυναίκα που θυμίζει μοναχή, με τα εξής χαρακτηριστικά:

• 7 Πόδια: Συμβολίζουν τις επτά εβδομάδες της Μεγάλης Σαρακοστής. Κάθε Σάββατο κόβουμε και ένα πόδι, με το τελευταίο να αφαιρείται το Μεγάλο Σάββατο.

• Χωρίς στόμα: Υπενθυμίζει τη νηστεία, όχι μόνο από το φαγητό αλλά και από τα «κακά λόγια».

• Σταυρωμένα χέρια: Συμβολίζουν την προσευχή και την ταπεινότητα.

• Σταυρός στο κεφάλι: Η σύνδεση με την εκκλησία και την πνευματική προετοιμασία.

Σε πολλές περιοχές, όπως στη Χίο, το τελευταίο πόδι που κόβεται κρύβεται μέσα σε ένα ξερό σύκο ή στο ψωμί της Ανάστασης, προσφέροντας τύχη και «γούρι» σε όποιον το ανακαλύψει.

---

Παραλλαγές στην Ελλάδα: Από το ζυμάρι μέχρι τον «Κουκουρά» του Πόντου

Το έθιμο της Κυράς Σαρακοστής συναντάται με εντυπωσιακές διαφοροποιήσεις ανά την επικράτεια. Ενώ οι περισσότεροι τη γνωρίζουμε ως χάρτινη ζωγραφιά, σε πολλά μέρη η παράδοση απαιτεί πιο… υλικά μέσα:

1. Ζυμάρι: Φτιάχνεται με αλεύρι, νερό και πολύ αλάτι (για να μην χαλάσει, αφού δεν προορίζεται για φάγωμα).

2. Ύφασμα: Σε άλλες περιοχές την έφτιαχναν από πανί, γεμίζοντάς τη με πούπουλα.

3. Ο Ποντιακός «Κουκουράς»: Μια ιδιαίτερη εκδοχή όπου χρησιμοποιούσαν μια πατάτα ή ένα κρεμμύδι κρεμασμένο από το ταβάνι, πάνω στο οποίο κάρφωναν επτά φτερά κότας. Κάθε εβδομάδα αφαιρούσαν και ένα φτερό, με τον «Κουκουρά» να αποτελεί το… φόβητρο των παιδιών που δεν τηρούσαν τη νηστεία!

Πώς να αναβιώσετε το έθιμο της Κυράς Σαρακοστής με τα παιδιά σας

Η δημιουργία της είναι μια εξαιρετική ευκαιρία για παιχνίδι και δημιουργικότητα στο σπίτι. Μπορείτε να ακολουθήσετε την απλή συνταγή με αλεύρι και νερό ή να την ζωγραφίσετε σε χαρτόνι. Καθώς την κατασκευάζετε, μπορείτε να απαγγείλετε τους παραδοσιακούς στίχους της Πόλυς Βασιλάκη:

«Την κυρά Σαρακοστή
που ‘ναι έθιμο παλιό
οι γιαγιάδες μας τη φτιάχναν’
με αλεύρι και νερό.

Για στολίδι της φορούσαν
στο κεφάλι ένα σταυρό
μα το στόμα της ξεχνούσαν
γιατί νήστευε καιρό.

Και τις μέρες τις μετρούσαν
με τα πόδια της τα επτά
κόβαν’ ένα τη βδομάδα
μέχρι να ‘ρθει η Πασχαλιά.»

Αυτή η δραστηριότητα δεν είναι μόνο διασκεδαστική, αλλά διδάσκει στα παιδιά την έννοια της υπομονής και της προσμονής για τη μεγάλη γιορτή του Πάσχα.

Η Αξία του Εθίμου

Αν και το έθιμο της Κυράς Σαρακοστής τείνει να εκλείψει στις μεγαλουπόλεις, η αξία του παραμένει αναλλοίωτη. Είναι ένα «ζωντανό» ημερολόγιο που συνδέει το παρόν με την παράδοση, την πνευματικότητα με την οικογενειακή θαλπωρή.

Δείτε επίσης – Χαρταετός: Ένα έθιμο με ιστορία και συμβολισμούς

Η Κλασική Συνταγή: «Αλμυρό Ζυμάρι»

Αυτή η συνταγή ονομάζεται και «πηλός από αλάτι». Προσοχή: Η Κυρά Σαρακοστή δεν τρώγεται, καθώς έχει υπερβολικό αλάτι για να διατηρηθεί 7 εβδομάδες χωρίς να μουχλιάσει.

Υλικά:

• 3 κούπες αλεύρι για όλες τις χρήσεις

• 1 κούπα ψιλό αλάτι

• 1 κούπα (περίπου) νερό

• Προαιρετικά: Μπαχαρικά (κανέλα, γαρίφαλο) για να μοσχοβολάει ή χρώμα ζαχαροπλαστικής.

Εκτέλεση:

1. Σε ένα μπολ ανακατεύετε το αλεύρι με το αλάτι.

2. Προσθέτετε το νερό σιγά-σιγά και ζυμώνετε μέχρι να έχετε ένα ελαστικό ζυμάρι που δεν κολλάει στα χέρια.

3. Πλάθετε το σώμα (σαν ένα μεγάλο τρίγωνο ή τραπεζάκι), το κεφάλι και 7 πόδια.

4. Στολίζετε με κόκκους πιπεριού για μάτια, γαρίφαλα στο φόρεμα και έναν σταυρό στο κεφάλι.

5. Ψήσιμο: Ψήνετε στους 160°C για περίπου 20-30 λεπτά μέχρι να στεγνώσει και να σκληρύνει (όχι να καεί).

---

Ιδέες για Χειροτεχνία (Χαρτόνι & Νήματα)

Αν προτιμάτε να αποφύγετε την κουζίνα, αυτές οι ιδέες είναι ιδανικές για παιδιά προσχολικής ηλικίας:

Η «Κυρά Σαρακοστή» με Πόδια-Κρόσσια

• Υλικά: Χαρτόνι, μαρκαδόροι, μαλλί πλεξίματος, κόλλα.

• Τρόπος: Σχεδιάστε και κόψτε το σώμα της Κυράς Σαρακοστής. Αντί να ζωγραφίσετε τα πόδια, κάντε 7 τρύπες με ένα περφορατέρ στο κάτω μέρος του φορέματος. Περάστε από κάθε τρύπα ένα κομμάτι νήμα και δέστε το. Κάθε Σάββατο, το παιδί μπορεί να κόβει το νήμα με το ψαλίδι ή να αφαιρεί τελείως το «πόδι».

Η Κυρά Σαρακοστή «Κολάζ» με Υφάσματα

• Υλικά: Χαρτόνι, ρετάλια από υφάσματα, κουμπιά, νήμα.

• Τρόπος: Ντύστε τη χάρτινη φιγούρα κολλώντας κομμάτια από παλιά υφάσματα (δαντέλες, τσόχα). Χρησιμοποιήστε νήμα για τα μαλλιά της, πλέκοντάς τα σε κοτσίδες. Τα πόδια μπορούν να είναι φτιαγμένα από χρωματιστό χαρτόνι που θα είναι κολλημένο με ταινία διπλής όψεως, ώστε να ξεκολλάνε εύκολα.

Η «Κινούμενη» Κυρά Σαρακοστή (Mobile)

• Υλικά: Ένα ξυλάκι (π.χ. από σουβλάκι ή κρεμάστρα), νήμα, χαρτόνι.

• Τρόπος: Κρεμάστε τη φιγούρα από το ξυλάκι. Από το κάτω μέρος της φιγούρας, κρεμάστε με νήματα διαφορετικού μήκους 7 χάρτινα παπουτσάκια. Κάθε εβδομάδα, το παιδί κόβει το νήμα που κρατάει το ένα παπούτσι.